Málþóf er list og forsætisráðherra er listamaðurinn

Málþóf er list og forsætisráðherra er listamaðurinn

Í góðri grein sinni í Kjarn­anum fer Stefán Erlends­son yfir þær hindr­anir sem hafa verið í vegi nýrrar stjórn­ar­skrár. Greinin er mjög fróð­leg og vel þess virði að lesa en það eru nokkur atriði í henni sem eru áhuga­verð út frá öðru sjón­ar­horni.

Í grein­inni er nefni­lega þó nokkuð fjallað um mál­þóf, þó það sé mis­aug­ljóst. Hér fyrir neðan tek ég saman dæmi um þau „mál­þóf­stæki“ sem nefnd eru í grein­inni og þing­menn geta beitt. Kannski finnst ekki öllum öll þau atriði sem ég tel hér upp að neðan vera mál­þóf. Flest telja eflaust að mál­þóf snú­ist um að nota ræðu­stól þings­ins til þess að tala rosa­lega mik­ið. Að hluta til er það rétt því það er eini hluti máls­þófs­ins þar sem meiri­hlut­inn hefur í raun engin úrræði önnur en að bíða. Það er að segja ef þau vilja ekki beita svo­kall­aðri „kjarn­orku­sprengju“ sem felst í því að leggja fram til­lögu um að ljúka umræð­unni. Mál­þóf er hins vegar flókn­ara en svo og felur í raun í sér allar þær aðferðir sem gætu flokk­ast undir það að tefja mál. 

Til að byrja með þá verður að taka það fram að mál­þóf er tví­eggja sverð. Það er hægt að beita því til þess að stöðva góð og slæm mál (og sitt sýn­ist hverjum auð­vitað hvað er gott mál og hvað er slæmt mál). Einnig er hægt að láta aðra beita mál­þófi. Fyrri rík­is­stjórnir hafa til dæmis sett ramma­á­ætlun á dag­skrá til þess að kaupa tíma fyrir önnur mál, vit­andi að stjórn­ar­and­staðan þá stund­ina myndi ekki hleypa breyt­ingum á ramma­á­ætlun í gegn. Eina leiðin til þess að gera það væri einmitt að beita mál­þófi. AUGLÝSINGÞað er ekki endi­lega aug­ljóst hvenær er verið að beita mál­þófi. Stundum er ein­fald­lega þörf á mjög mál­efna­legum og löngum umræðum um flókin mál. Ein­hver gæti kallað það mál­þóf af því að við­kom­andi finnst mál­efna­legi ágrein­ing­ur­inn ekk­ert merki­leg­ur. Stundum getur hins vegar verið mál­efna­legt að tefja mál, af því að það vantar í alvör­unni upp­lýs­ing­ar. Mál­þóf getur þannig verið mál­efna­legt ef það er til þess að stöðva slæmt mál eða til þess að afla frek­ari upp­lýs­inga. Í þeim til­fellum er alveg eðli­legt að efast um að rétt sé að nota orðið mál­þóf – sér­stak­lega í sam­an­burði við ómál­efna­legu notk­un­ina á mál­þófi, þar sem er bein­línis verið að fótum troða lýð­ræð­ið.

Því má segja að mál­þóf sé í raun list­grein sem þrífst á stóru gráu svæði milli þess mál­efna­lega og ómál­efn­lega. Í til­viki þeirra dæma sem ég vísa í úr fyrr­nefndri grein Stef­áns þá myndi ég flokka nokkur af þeim sem mál­efna­legt mál­þóf og önnur sem ómál­efna­legt mál­þóf. Ég kýs að nota orðið mál­þóf fyrir þau atriði sem gætu flokk­ast sem mál­efna­leg vegna þess að for­send­urnar eru skýr­ar: Rúm­lega tveir þriðju hlutar kjós­enda í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu sögðu já við grund­vall­ar­spurn­ing­unni um frum­varp stjórn­laga­ráðs. Það þýðir að allar tafir á því að upp­fylla nið­ur­stöður þeirrar þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu eru mál­þóf. Taf­irnar geta samt verið mál­efna­legar ef þær snú­ast um rétt­mætt álita­efni. Grípum nú niður í grein Stef­áns: 

„Áformað var að halda þjóð­­ar­at­­kvæða­greiðslu um frum­varpið jafn­­hliða for­­seta­­kosn­­ing­unum í júní 2012 til að ýta undir kjör­­sókn. En minn­i­hlut­inn á Alþingi beitti mál­þófi til að koma í veg fyrir að slíkt næði fram að ganga. Þjóð­­ar­at­­kvæða­greiðslan var því haldin í októ­ber sama ár.“

Fyrsta dæm­ið, mál­þóf gegn því að kjósa með­fram for­seta­kosn­ing­um, er eins ómál­efna­legt og það getur orð­ið. Þarna var komið í veg fyrir að þjóðin gæti ákveðið sjálf það það sem hún á með réttu að ákveða sjálf (þjóðin er jú stjórn­ar­skrár­gjaf­inn). Að auki kost­aði mál­þófið aðrar kosn­ingar sem er sóun á almanna­fé. 

„Eftir að það [frum­varp­ið] hafði verið lagað að veiga­­mestu athuga­­semdum nefnd­­ar­innar var tíma­­bært að ganga til atkvæða á Alþing­i. Þá varð fjand­inn laus. Stjórn­­­ar­and­­stað­an, með Sjálf­­stæð­is­­flokk­inn í far­­ar­broddi, gekk hrein­­lega af göfl­unum og hélt uppi linn­u­­lausu mál­þófi. Fram­­sókn­­ar­­flokk­­ur­inn, sem hafði stutt stjórn­­­ar­­skrár­­ferlið í byrj­­un, lét heldur ekki sitt eftir liggja.“

Annað dæm­ið, að stöðva atkvæða­greiðslu á þingi, er klass­ískara dæmi um mál­þóf. Alla jafna myndi ég ekki flokka það sem mjög alvar­legt til­felli af mál­þófi en í þessu til­felli er aftur verið að koma í veg fyrir að þjóðin geti haft sín rétt­mætu áhrif. Ofbeldið gegn lýð­ræð­inu verður ekki verra. Hér ber að hafa í huga að þetta er eftir að búið var að fá fjöl­margar umsagnir og sér­fræði­á­lit á frum­varpi stjórn­laga­ráðs. 

„Hér réði þó úrslitum að þáver­andi for­­seti Alþing­is, Ásta Ragn­heiður Jóhann­es­dótt­ir, braut þing­­sköp til að koma í veg fyrir að breyt­ing­­ar­til­laga við til­­lögu nýbak­aðra for­­manna stjórn­­­ar­­flokk­anna og Bjartrar fram­­tíðar um að binda enda á umræð­una kæmi til atkvæða“

Þriðja dæmið er veru­lega svæs­ið. Þar eru þing­sköp brotin til þess að koma í veg fyrir eðli­lega afgreiðslu máls­ins. Að snúa út úr reglum á einn eða annan hátt er ákveðin mál­þófs­að­ferð. Þing­sköp eru þær leik­reglur sem við þing­menn vinnum eftir til þess að passa upp á að allir séu að leika sama leik­inn. Þegar regl­urnar eru svo brotnar til þess að þjóna þeim sem ræður þá gengur það gegn grund­vall­ar­at­riðum lýð­ræð­is­ins.

„Í stað þess að virða nið­­ur­­stöðu lýð­ræð­is­­legrar kosn­­ingar er ráð­ist í heild­­ar­end­­ur­­skoðun stjórn­­­ar­­skrár­innar öðru sinni í „þverpóli­­tísku sam­­starfi“ allra flokka sem eiga sæti á Alþingi með það fyrir augum að ná „breiðri sátt“ um breyt­ing­­ar­til­lögur „að und­an­­gengnu víð­tæku sam­ráði“ (Minn­is­­blað for­­sæt­is­ráð­herra, 22. jan. 2018)“AUGLÝSINGFjórða dæm­ið, að end­ur­ramma umræð­una á þann hátt að nauð­syn­legt sé að ná „breiðri sátt,“ er klass­ískt póli­tískt spil. Þegar nið­ur­stöður kosn­inga sýna fram á stuðn­ing auk­ins meiri­hluta þá þýðir það víð­tæk sátt. Að slá um sig með ein­hvers konar „sátta­tón“ er ekk­ert annað en fyr­ir­sláttur og leik­rit. Leik­ritið snýst um að hljóma sann­gjarn og þegar þeim mál­flutn­ingi er mót­mælt þá lítur mót­mæl­and­inn alltaf út fyrir að vera ósann­gjarn fyrir að vera á móti „skyn­sem­ist­ali.“ Þetta er mál­þóf af tog­anum „að drepa mál­inu á dreif.“

„Höf­uðið er svo bitið af skömminni með því að bjóða upp á sýnd­­ar­lýð­ræði í gegnum svo­­kall­aða „rök­ræðukönn­un“ og „sam­ráðs­­gátt“ til að breiða yfir sví­virð­i­­lega aðför stjórn­­­valda að lýð­ræð­in­u.“

Fimmta dæmið er svo sem ekk­ert hrylli­legt. Að fara í gegnum rök­ræðukönnun og setja málið í annað sam­ráð er ekki ómál­efna­legt. Það er mál­þóf, en ekki ómál­efna­legt. Hvað er svo gert við nið­ur­stöð­urnar getur hins vegar verið ansi ómál­efna­legt eins og ég fór yfir í öðrum pistli.

„Birgir Ármanns­­son, þing­­maður Sjálf­­stæð­is­­flokks­ins, hélt því til dæmis fram að til að sjá vilja þjóð­­ar­innar væri ekki nóg að rýna í nið­­ur­­stöður þjóð­­ar­at­­kvæða­greiðsl­unnar heldur þyrfti einnig að túlka hug þeirra sem ekki mættu á kjör­­stað. Hann komst jafn­­framt að þeirri nið­­ur­­stöðu að þeir sem sátu heima myndu hafa kosið gegn frum­varp­inu“

Sjötta dæmið er sorg­legt. Að reyna að ætla atkvæðum þeirra sem mættu ekki á kjör­stað ákveð­inn mál­stað gengur í báðar átt­ir. Lýð­ræðið virkar þannig að nið­ur­staðan ræðst af þeim atkvæðum sem fólk skilar í atkvæða­kass­ann. Ekki af þeim atkvæðum sem fólk ákvað að skila ekki í kass­ann. Með þessum rökum er bók­staf­lega verið að mæla með því að hætta lýð­ræð­inu nema það sé óvé­fengj­an­leg nið­ur­staða (at­kvæði þeirra sem sátu heima myndu ekki breyta nið­ur­stöðum þó þau væru öll á einn veg). Venju­lega eru það þau sem eru mót­fallin nið­ur­stöðum atkvæða­greiðslna sem nota þessi rök. Svo heyr­ist ekki píp í þeim þegar nið­ur­staða atkvæða­greiðslna er þeim að skapi. Sem dæmi má nefna að við hefðum ekki orðið full­valda árið 1918 ef þeirra rök hefðu orðið ofan á. Kosn­inga­þátt­taka var nefni­lega svo léleg þó nið­ur­staðan hafi verið afger­and­i. 

„Í stefn­u­ræðu sinni á Alþingi 1. októ­ber síð­­ast­lið­inn sagði Katrín Jak­obs­dótt­ir, for­­sæt­is­ráð­herra, að núna væri „tæki­­færi fyrir Alþingi“ til að „breyta stjórn­­­ar­­skrá með skyn­­sam­­legum hætti með almanna­hags­muni að leið­­ar­­ljósi.“

Síð­asta dæm­ið, „tæki­­færi fyrir Alþing­i“, hunsar enn og aftur þær for­sendur sem Alþingi fékk í þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unni. Það er alveg hægt að breyta stjórn­ar­skrá með skyn­sömum hætti hér og þar. Það heim­ilar stjórn­völdum þó ekki að snúa sér út úr því sem þjóðin sam­þykkti: „Vilt þú að til­lögur stjórn­laga­ráðs verði lagðar til grund­vallar frum­varpi að nýrri stjórn­ar­skrá?“ Það getur aldrei þýtt að hægt sé að upp­fylla nið­ur­stöð­urnar með ein­staka lag­fær­ingum eða við­bótum á núver­andi stjórn­ar­skrá. Það kemur að sjálf­sögðu ekki í veg fyrir sjálf­stæðar upp­færslur á gömlu stjórn­ar­skránni – en þær munu aldrei upp­fylla lýð­ræð­is­legu nið­ur­stöð­una. Allir sem halda öðru fram eru ein­fald­lega að snúa út úr. AUGLÝSINGUm það snýst póli­tík að miklu leyti. Að snúa út úr. Að segja „að við verðum að gera þetta skyn­sam­lega“ þegar ætl­unin er ekk­ert að gera neitt skyn­sam­lega. Þegar mark­miðið er að stöðva mál­ið, þrátt fyrir lýð­ræð­is­legan vilja í atkvæða­greiðslu um ann­að, eða að snúa því svo á hvolf að útkoman er allt önnur en sú sem var lagt upp með. Þess háttar póli­tík er óheið­ar­leg og skemm­and­i.  

Tökum dæmi um aðra spurn­ingu úr atkvæða­greiðsl­unni. Spurn­ing­una um þjóð­kirkj­una. Eins gölluð og sú spurn­ing er og eins ósam­mála og ég er nið­ur­stöð­unum þá voru þetta samt nið­ur­stöð­urn­ar. Ég hef bók­staf­lega ekki umboð til þess að koma í veg fyrir að slíkt ákvæði verði þrátt fyrir allt í nýju stjórn­ar­skrár­frum­varpi. Ég get mælt gegn því og reynt að fá sér­staka atkvæða­greiðslu um það ákvæði, en að beita mál­þófi til þess að koma í veg fyrir að ákvæðið verði í því frum­varpi sem þjóðin fær svo að kjósa um? Ekki séns. Umboð sam­kvæmt þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu er æðra mínu umboði sam­kvæmt almennum þing­kosn­ing­um. Ég starfa í þágu allra í land­inu sam­kvæmt minni eigin sann­fær­ingu. Sú sann­fær­ing er að virða lýð­ræð­is­lega ferla. Ég vildi að ég gæti sagt það sama um alla aðra þing­menn og þar nefni ég for­sæt­is­ráð­herra sem dæmi og vísa í þennan pistil sem rök fyrir máli mínu.

Upprunaleg birtingKjarninn

Senda inn grein